مهر
اخبار
جمینای گوگل در مدرسه‌ها؛ وقتی هشدار پژوهشگران خودش شنیده نشد
گزارش تازه‌ی وال‌استریت‌ژورنال نشان می‌دهد پژوهشگران خود گوگل سال‌ها پیش از آسیب شناختی و عاطفی هوش مصنوعی بر کودکان نوشته بودند؛ اما شرکت همچنان جمینای را به بیش از ۱۷۰ میلیون دانش‌آموز و معلم رساند. حالا نمرات افت کرده، والدین نگرانند و نیویورک دست به ممنوعیت زده است.
لیست مطالب
۱. گوگل و رویای کلاس‌های هوشمند
گوگل در چند سال گذشته یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های آموزشی تاریخ فناوری را به‌راه انداخته است: ورود هوش مصنوعی جمینای به کلاس‌های درس از طریق کروم‌بوک‌ها و قراردادهای آموزشی، به‌گونه‌ای که امروز بیش از ۱۷۰ میلیون دانش‌آموز و معلم در سراسر جهان با آن سروکار دارند. شرکت این ابزار را «همراه یادگیری» معرفی کرده که قرار است بار کاری معلم‌ها را کم کند و یادگیری شخصی‌سازی‌شده را در اختیار هر دانش‌آموز بگذارد.
برای شتاب‌دادن به این مهاجرت، گوگل برنامه‌ی فلوشیپ ویژه‌ی معلمان را راه انداخت، شبکه‌ای از بیش از شش‌هزار معلم تأثیرگذار تشکیل داد و نشان‌های گواهی‌نامه‌ی رسمی برای مدرسه‌هایی که جمینای را می‌پذیرند صادر کرد. این رویکرد باعث شد ظرف مدت کوتاهی، جمینای از یک ابزار جانبی به بخشی از زیرساخت روزمره‌ی بسیاری از مدارس ابتدایی و متوسطه در آمریکا و فراتر از آن تبدیل شود. برای آشنایی با ماهیت این‌گونه شرکت‌ها و نحوه‌ی کار آن‌ها، این مطلب درباره‌ی اوپن‌ای‌آی هم می‌تواند دیدی مقایسه‌ای بدهد.
۲. هشداری که سال‌ها پیش نوشته شد
نکته‌ی عجیب داستان این‌جاست که خودِ گوگل سال‌ها پیش از زبان پژوهشگرانش هشدار گرفته بود. گزارشی با عنوان «اخلاقیات دستیارهای پیشرفته‌ی هوش مصنوعی» که بیش از پنجاه محقق این شرکت در سال ۲۰۲۴ آن را تهیه کرده بودند، به‌روشنی نوشته بود که هوش مصنوعی انسان‌نما می‌تواند «به کاهش علاقه‌ی فکری، افت اعتماد به‌نفس تحصیلی و فروپاشی تدریجی برخی مهارت‌های اجتماعی» در کودکان منجر شود.
ناتالیا کاسمینا، یکی از پژوهشگران مهمان این پروژه، همان زمان گفته بود: «در چند سال آینده، همین الگو را در مدل‌های زبانی بزرگ هم خواهیم دید.» این هشدار دقیقاً زمانی منتشر شد که بخش‌های دیگر گوگل با همان شدت روی گسترش جمینای در مدارس سرمایه‌گذاری می‌کردند؛ تناقضی که روزنامه‌ی وال‌استریت‌ژورنال در گزارش تازه‌ی خود آن را «نادیده‌گرفتن هشدار داخلی برای منافع رشد» توصیف کرده است.
۳. عددهایی که نگران‌کننده‌اند: پیزا ۲۰۲۵
حالا آمارهای رسمی دارند همان هشدار پنج‌سال‌پیش را تأیید می‌کنند. آزمون بین‌المللی پیزا در سال ۲۰۲۵ که ۷۶۰ هزار دانش‌آموز را در ۹۱ کشور سنجید، پایین‌ترین میانگین نمره‌ی ۲۵ سال اخیر را ثبت کرد. در آمریکا، نمره‌ی خوانش دانش‌آموزان از سال ۲۰۲۲ تا امروز ۱۴ واحد درصد سقوط کرده است.
جزئیات حتی دقیق‌تر و نگران‌کننده‌تر هستند: دانش‌آموزانی که برای انجام تکالیف خاص از هوش مصنوعی استفاده کرده‌اند، در آزمون علوم حدود ۲۰ واحد درصد پایین‌تر از همتایان خود نمره گرفته‌اند؛ افتی که پژوهشگران آن را معادل یک سال کامل یادگیری از دست‌رفته می‌دانند. تنها گروهی که این روند را نشکستند، دانش‌آموزانی بودند که پیش از استفاده‌ی گسترده از جمینای، آموزش رسمی «سواد هوش مصنوعی» دیده بودند؛ گروهی که به‌طور غالب از خانواده‌های برخوردارتر بودند و همین موضوع نگرانی از افزایش شکاف طبقاتی در آموزش را هم به میان کشیده است. برای درک بهتر این‌که هوش مصنوعی در کجا واقعاً کمک می‌کند و کجا محدودیت دارد، این تحلیل درباره‌ی توانایی‌ها و محدودیت‌های واقعی هوش مصنوعی را هم بخوانید.
۴. از میامی تا نیویورک: افت نمره در کلاس‌های واقعی
این افت، در گزارش‌های منطقه‌ای هم خودش را به‌وضوح نشان داده است. در شهرستان میامی-دید فلوریدا، ده‌ها دانش‌آموزی که پیش‌تر نمره‌های A و B می‌گرفتند، بعد از ورود جمینای به کلاس‌هایشان مشروط یا حتی مردود شدند. در نیویورک پیش‌بینی می‌شود سطح خوانش پایه‌های سوم تا هشتم شش واحد درصد دیگر کاهش یابد، و در بوستون و دنور، نتایج آزمون‌های استاندارد سال ۲۰۲۶ در درس‌های زبان انگلیسی، علوم و ریاضی هم‌زمان افت کرده‌اند.
دانش‌آموزانی که داستانشان را روایت می‌کنند
پشت این آمار خشک، داستان‌های انسانی قابل‌توجهی قرار دارد. یک دانش‌آموز دبیرستانی در پنسیلوانیا که نمره‌هایش بعد از تکیه‌ی کامل به هوش مصنوعی سقوط کرد، در امتحانی بدون دسترسی به این ابزارها اعتراف کرد: «سرعت فکر کردنم کند شده.» سوفیا چاتزیجیانی، دانش‌آموز ویرجینیایی، پس از استفاده‌ی مداوم از خلاصه‌های تولیدشده با هوش مصنوعی به‌جای مطالعه‌ی مستقیم متن، نمره‌هایش تا سطح C سقوط کرد و تنها با قطع این عادت دوباره بهبود یافت. کیمورا دین، دانش‌آموز مریلندی مبتلا به اوتیسم و بیش‌فعالی، به‌جایی رسید که ساعت‌ها در روز را صرف گفت‌وگو با چت‌بات می‌کرد؛ وابستگی‌ای که معلم‌هایش آن را نگران‌کننده توصیف کرده‌اند.
۵. معلم‌ها چه می‌بینند؟
معلم‌ها از زاویه‌ای دیگر همین روند را رصد می‌کنند. کیتلین لوآنو، دبیر تاریخ هنر، می‌گوید تعداد دانش‌آموزان مردودی امسال بیشتر از پیش‌بینی‌اش بود؛ یکی از آن‌ها به او اعتراف کرده بود: «نصف مطالب را نفهمیده بودم… تمام سال از هوش مصنوعی استفاده کرده بودم.» کری مک‌کورمیک، دبیر زبان انگلیسی، متوجه شده که تحلیل‌های دانش‌آموزانش درباره‌ی آثار نویسنده‌ای مثل جویس کرول اوتس به‌شکل عجیبی یک‌دست و تکراری شده است؛ گویی همه از یک منبع واحد مقایسه‌های مشابهی را کپی کرده‌اند بدون آن‌که واقعاً ارتباط میان ایده‌ها را درک کرده باشند. لورن گادبی، دبیر دنوری، هم می‌گوید امسال اولین سالی است که می‌بیند دانش‌آموزان حتی برای پیدا کردن موضوع یک انشای ساده هم درمانده‌اند.
این الگو دقیقاً همان چیزی است که پژوهشگران حوزه‌ی یادگیری آن را «توهم شایستگی» می‌نامند: دانش‌آموز پاسخ درستی تولید می‌کند، اما مسیر رسیدن به آن پاسخ را نمی‌فهمد. پدیده‌ای که شباهت زیادی به بحثی دارد که این‌روزها در دنیای نرم‌افزار هم مطرح است؛ یعنی فاصله‌ی میان ظاهر شایستگی و شایستگی واقعی، موضوعی که این مطلب درباره‌ی توهم توسعه‌دهنده‌ی تک‌نفره در برابر مهندس واقعی به‌خوبی باز کرده است.
۶. والدین هم نگرانند
این نگرانی به والدین هم رسیده است. تیون پرسکات، مادری ساکن بروکلین، می‌گوید مهارت نوشتاری فرزندان دبستانی‌اش افت چشم‌گیری داشته و خطاب به شرکت‌های فناوری هوش مصنوعی گفته است: «شما روی یک نسل کامل تأثیر منفی گذاشته‌اید.» این نوع گزارش‌های خانوادگی، که در رسانه‌های محلی آمریکا به‌طور فزاینده دیده می‌شوند، فشار اجتماعی بر تصمیم‌گیران آموزشی را هم افزایش داده‌اند.
۷. واکنش سیاست‌گذاران: ممنوعیت در نیویورک
این فشار نتیجه هم داده است. زُران ممدانی، شهردار نیویورک، به‌تازگی استفاده از هوش مصنوعی را برای ۶۰۰ هزار دانش‌آموز پایه‌ی پیش‌دبستانی تا هشتم به‌مدت یک سال ممنوع کرده است؛ البته با استثنا برای دانش‌آموزان دارای نیازهای ویژه‌ی آموزشی. او در توجیه این تصمیم گفته: «بچه‌ها باید یاد بگیرند خودشان فکر کنند.» هم‌زمان، شهرستان فرفکس در ایالت ویرجینیا هم اعلام کرده در حال طراحی یک افزونه‌ی اختصاصی برای مسدودکردن نتایج هوش مصنوعی گوگل در موتورهای جست‌وجوی داخل مدارس خود است.
این تصمیم‌ها نشان می‌دهند بحث دیگر فقط درباره‌ی «چگونگی استفاده‌ی درست از هوش مصنوعی» نیست، بلکه به یک پرسش سیاستی و حقوقی هم تبدیل شده: آیا نهادهای آموزشی عمومی باید اجازه‌ی ورود آزاد فناوری‌هایی را بدهند که حتی سازندگانشان درباره‌ی پیامدهای آن‌ها به‌طور داخلی هشدار داده بودند؟
۸. گوگل در برابر رقبا؛ مسیر محتاط‌تر آنتروپیک
در همین بازه، رقبای گوگل مسیر متفاوتی را انتخاب کرده‌اند. آنتروپیک پیش‌تر با عرضه‌ی رایگان «کلود برای معلمان» در مدارس آمریکا تلاش کرده روایت محتاط‌تر و کنترل‌شده‌تری از ورود هوش مصنوعی به کلاس درس بسازد؛ رویکردی که بیشتر حول محور کمک به معلم در آماده‌سازی محتوا می‌چرخد تا تعامل مستقیم و بی‌قیدوشرط با دانش‌آموز. اوپن‌ای‌آی هم با چت‌جی‌پی‌تی در بسیاری از همین کلاس‌ها حضور دارد، بدون آن‌که فشار تبلیغاتی و مقیاس گسترده‌ی گوگل را به‌کار بگیرد. اگر می‌خواهید با تفاوت رویکرد شرکت‌های بزرگ هوش مصنوعی در ساخت و عرضه‌ی محصولاتشان بیشتر آشنا شوید، این مقایسه‌ی میدانی میان مدل‌های مختلف دیدی عملی به شما می‌دهد.
هیچ‌کدام از این شرکت‌ها اما هنوز پاسخ قطعی‌ای برای پرسش اصلی نداده‌اند: مرز میان «دستیار یادگیری» و «میانبر فکری» دقیقاً کجاست؟ و چه کسی باید آن مرز را تعیین کند؛ شرکت سازنده، معلم، والدین یا خودِ دانش‌آموز؟
۹. راه میانبر یا دستیار واقعی؟ نظر کارشناسان
هما باستانی، استاد دانشکده‌ی تجارت وارتون، این پرسش را این‌طور خلاصه می‌کند: «دانش‌آموزان همیشه بین راه آسان (هوش مصنوعی) و راه سخت قرار می‌گیرند.» به باور او، بدون آموزش درست نحوه‌ی استفاده از این ابزارها، همان چیزی که قرار بود دستیار یادگیری باشد، به‌سادگی به توهم یادگیری تبدیل می‌شود. بسیاری از کارشناسان حوزه‌ی تعلیم‌وتربیت معتقدند راه‌حل، حذف کامل هوش مصنوعی از مدرسه نیست، بلکه آموزش هدفمند «چگونه سؤال‌پرسیدن درست از هوش مصنوعی» است؛ مهارتی که این‌روزها به آن پرامپت‌نویسی گفته می‌شود و حتی برای بزرگ‌سالان هم اهمیت پیدا کرده. برای شروع این مسیر می‌توانید این راهنمای ساده‌ی نوشتن پرامپت را مطالعه کنید.
در نگاهی گسترده‌تر، این ماجرا فقط به مدرسه‌ها محدود نمی‌ماند. همان‌طور که در دنیای کسب‌وکار هم هوش مصنوعی به‌سرعت در حال تبدیل‌شدن به یک مهارت ضروری است، نسلی که امروز بدون درک عمیق از مبانی فکری وارد بازار کار شود، فردا با چالش بزرگ‌تری روبه‌رو خواهد بود. برای دیدن تصویر کامل‌تری از جایگاه هوش مصنوعی در آینده‌ی شغلی، این مطلب درباره‌ی اهمیت هوش مصنوعی در کسب‌وکار می‌تواند مفید باشد. برای دنبال‌کردن اخبار روزانه‌ی این حوزه هم می‌توانید سر بزنید به بخش اخبار هوش مصنوعی سایت یا اگر به دنبال آموزش عملی‌تر هستید، آموزش‌های چت‌جی‌پی‌تی را ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا گوگل جمینای را از مدارس حذف می‌کند؟
نه؛ تا این لحظه گوگل برنامه‌ای برای توقف گسترده‌ی جمینای در مدارس اعلام نکرده و همچنان آن را «همراه یادگیری» معرفی می‌کند. واکنش‌ها بیشتر از سوی شهرها و شهرستان‌ها بوده، نه از سوی خود شرکت.
ممنوعیت نیویورک شامل چه کسانی می‌شود؟
این ممنوعیت یک‌ساله، حدود ۶۰۰ هزار دانش‌آموز پایه‌ی پیش‌دبستانی تا هشتم را در بر می‌گیرد؛ دانش‌آموزان دارای نیازهای ویژه‌ی آموزشی از این قاعده مستثنا هستند.
آیا همه‌ی دانش‌آموزانی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند دچار افت نمره می‌شوند؟
خیر. طبق داده‌های پیزا ۲۰۲۵، دانش‌آموزانی که پیش از استفاده آموزش «سواد هوش مصنوعی» دیده بودند، نتایج بهتری نسبت به بقیه گرفتند؛ نشان‌دهنده‌ی این‌که نحوه‌ی استفاده، مهم‌تر از خودِ ابزار است.
رویکرد آنتروپیک و اوپن‌ای‌آی چه فرقی با گوگل دارد؟
آنتروپیک با «کلود برای معلمان» تمرکز بیشتری روی کمک به معلم دارد تا تعامل مستقیم و بی‌قیدوشرط با دانش‌آموز، و اوپن‌ای‌آی هم بدون فشار تبلیغاتی مقیاس‌گستردهٔ گوگل در همین فضا حضور دارد.
